Một đoan cao tốc Bắc - Nam phía Đông được đầu tư trong giai đoạn 2017 - 2020.

Đây là một trong những thông tin đáng chú ý tại Báo cáo số 502/BC-CP vừa được Chính phủ gửi Quốc hội về tình hình thực hiện Dự án xây dựng một số đoạn đường bộ cao tốc trên tuyến Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2017 - 2020 theo Nghị quyết số 52/2017/QH14 ngày 22/11/2017 của Quốc hội.

Lên kế hoạch mở rộng

Dự án xây dựng một số đoạn đường bộ cao tốc trên tuyến Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2017 - 2020 được Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư với 11 dự án thành phần, gồm 3 dự án đầu tư công và 8 dự án PPP.

Sau khi Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định chuyển đổi 5 dự án từ PPP sang đầu tư công, Dự án có 8 dự án thành phần sử dụng vốn ngân sách nhà nước và 3 dự án PPP.

Đến nay, toàn bộ 11 dự án thành phần thuộc Dự án xây dựng một số đoạn đường bộ cao tốc trên tuyến Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2017 - 2020 đã hoàn thành, đưa vào khai thác. Tổng kế hoạch vốn ngân sách nhà nước bố trí cho Dự án là 70.603 tỷ đồng, trong đó lũy kế giải ngân đến hết tháng 6/2026 đạt 69.393 tỷ đồng.

Đối với 3 dự án thành phần đầu tư theo phương thức PPP, công tác thu phí hoàn vốn do nhà đầu tư tổ chức thực hiện theo quy định của hợp đồng dự án, dưới sự kiểm tra, giám sát của Cục Đường bộ Việt Nam - cơ quan ký kết hợp đồng.

Trước khi Nhà nước tổ chức thu phí tại các dự án thành phần đầu tư công, doanh thu của một số dự án PPP có thời điểm cao hơn so với dự báo trong phương án tài chính.

Tuy nhiên, từ tháng 3/2026, khi Nhà nước triển khai thu phí tại 5 dự án thành phần đầu tư công, doanh thu của các dự án PPP có xu hướng giảm dần và cơ bản phù hợp với số liệu dự báo.

Đối với 8 dự án thành phần đầu tư công, công tác thu phí sử dụng đường cao tốc thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và trực tiếp quản lý, khai thác được thực hiện theo quy định của Luật Đường bộ số 35/2024/QH15 cùng các nghị định của Chính phủ về thanh toán điện tử giao thông đường bộ và thu phí sử dụng đường bộ cao tốc.

Ngay sau khi hoàn thành đầu tư xây dựng hệ thống thu phí điện tử không dừng, từ đầu tháng 3/2026, Cục Đường bộ Việt Nam đã tổ chức thu phí sử dụng đường cao tốc tại 5/8 dự án thành phần đầu tư công, gồm: Mai Sơn - Quốc lộ 45, Quốc lộ 45 - Nghi Sơn, Nghi Sơn - Diễn Châu, Vĩnh Hảo - Phan Thiết và Phan Thiết - Dầu Giây.

Theo thống kê của Cục Đường bộ Việt Nam, từ tháng 3 đến hết tháng 6/2026, doanh thu thu phí tại 5 dự án thành phần đầu tư công nêu trên đạt 1.338 tỷ đồng.

Về đầu tư mở rộng Dự án theo quy mô hoàn chỉnh, Chính phủ cho biết, để đáp ứng yêu cầu khai thác đồng bộ và nâng cao năng lực thông hành, Bộ Xây dựng đã báo cáo cấp có thẩm quyền cân đối nguồn vốn, quyết định đầu tư mở rộng các đoạn Cao Bồ - Mai Sơn, Cam Lộ - La Sơn và La Sơn - Hòa Liên.

Đến nay, Dự án mở rộng đoạn Cao Bồ - Mai Sơn cơ bản hoàn thành, đã thông xe và đưa vào khai thác 6 làn xe hoàn chỉnh từ ngày 30/6/2026. Hai dự án mở rộng đoạn Cam Lộ - La Sơn và La Sơn - Hòa Liên dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2026.

Đối với các dự án thành phần còn lại (trừ cầu Mỹ Thuận 2), thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Xây dựng đã tổng hợp số liệu từ các địa phương và Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC), tiếp thu ý kiến của Bộ Tài chính và báo cáo Thủ tướng Chính phủ các phương án đầu tư nâng cấp, hoàn thiện các tuyến đường bộ cao tốc.

Hiện Bộ Xây dựng đã hoàn thành việc lập Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương liên quan, thành lập Hội đồng thẩm định nội bộ và đang sắp xếp thứ tự ưu tiên các dự án trong kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030 để cân đối, bố trí vốn cho các dự án mở rộng các tuyến cao tốc đầu tư phân kỳ.

Đồng thời, Bộ Xây dựng chủ động nghiên cứu, đề xuất cơ chế, chính sách huy động nguồn vốn ngoài ngân sách để triển khai thực hiện. Sau khi tổng hợp ý kiến của các bộ, địa phương và hoàn thành công tác thẩm định nội bộ, Bộ sẽ hoàn thiện hồ sơ, trình cấp có thẩm quyền Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi theo quy định.

Trạm dừng nghỉ Km205+092 thuộc Dự án thành phần Vĩnh Hảo - Phan Thiết trên tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2017 - 2020.

Cơ chế mới xây trạm dừng nghỉ

Liên quan đến việc đầu tư các trạm dừng nghỉ, Báo cáo số 502 cho biết, triển khai Quyết định số 938/QĐ-BGTVT ngày 31/7/2023 của Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải (nay là Bộ Xây dựng), các chủ đầu tư trên tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông đã ký hợp đồng đầu tư 21 trạm dừng nghỉ.

Đến nay, 13/21 trạm đã hoàn thành hoặc cơ bản hoàn thành và đưa vào khai thác các công trình dịch vụ công thiết yếu; 3 trạm chưa hoàn thành công trình dịch vụ công nhưng đã bố trí trạm tạm; 4 trạm chưa hoàn thành công trình dịch vụ công; 1 trạm chưa triển khai thi công do vướng mắc giải phóng mặt bằng (trạm tại Km144 tuyến Vĩnh Hảo - Phan Thiết, hiện đã được bàn giao khoảng 83% mặt bằng).

Riêng Dự án xây dựng một số đoạn đường bộ cao tốc trên tuyến Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2017 - 2020 có 11 trạm dừng nghỉ.

Theo Chính phủ, các trạm được đầu tư theo đúng Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về trạm dừng nghỉ đường bộ, bảo đảm đầy đủ các công trình cung ứng năng lượng và dịch vụ thương mại thiết yếu.

Đến nay, đã có 6 trạm hoàn thành và đưa vào khai thác, trong đó 4 trạm đã khai thác đầy đủ các công trình dịch vụ công và dịch vụ thương mại; 2 trạm đã đưa vào khai thác các công trình dịch vụ thiết yếu và đang hoàn thiện các hạng mục dịch vụ thương mại; 2 trạm đã bố trí trạm tạm để phục vụ người dân và đang hoàn thiện các công trình dịch vụ thiết yếu; 3 trạm còn lại đang được đầu tư xây dựng. Dự kiến, toàn bộ 11 trạm dừng nghỉ sẽ hoàn thành và đưa vào khai thác đồng bộ trong năm 2026.

Tại Báo cáo số 502, Chính phủ cũng làm rõ nguyên nhân chậm triển khai hệ thống trạm dừng nghỉ trên tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông.

Theo đó, giai đoạn trước, công tác đầu tư trạm dừng nghỉ trên đường cao tốc chưa được quan tâm đúng mức; một số dự án sử dụng vốn của chính dự án để đầu tư và cho thuê kinh doanh dịch vụ, như tuyến cao tốc Hà Nội - Hải Phòng.

Đến năm 2024, khi Luật Đường bộ được Quốc hội thông qua, mới quy định đường cao tốc phải được đầu tư đồng bộ các công trình phục vụ khai thác, trong đó có hạng mục trạm dừng nghỉ.

Theo Chính phủ, do đặc thù của trạm dừng nghỉ không chỉ cung cấp các dịch vụ công miễn phí như bãi đỗ xe, khu vệ sinh, phòng nghỉ tạm thời cho lái xe... mà còn được phép kinh doanh các dịch vụ khác theo quy định của pháp luật và có khả năng sinh lời, nên khi nghiên cứu chủ trương đầu tư cao tốc Bắc - Nam phía Đông, trong bối cảnh nguồn vốn nhà nước còn khó khăn, Bộ Giao thông vận tải (nay là Bộ Xây dựng) đã định hướng đầu tư trạm dừng nghỉ theo hình thức xã hội hóa nhằm tiết kiệm ngân sách nhà nước.

Tuy nhiên, do các quy định của pháp luật về đầu tư, kinh doanh và khai thác trạm dừng nghỉ chưa đầy đủ, chưa rõ ràng, việc triển khai theo hình thức xã hội hóa gặp nhiều vướng mắc; phải hoàn thiện cơ sở pháp lý để lựa chọn nhà đầu tư nên chưa bảo đảm khai thác đồng bộ với tuyến cao tốc.

Đến cuối năm 2025, Bộ Xây dựng đã lựa chọn nhà đầu tư, ký kết hợp đồng và triển khai đầu tư 21 trạm dừng nghỉ trên tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông với tổng mức đầu tư khoảng 6.665 tỷ đồng, sử dụng toàn bộ vốn của nhà đầu tư, đồng thời dự kiến thu về ngân sách nhà nước khoảng 1.430 tỷ đồng.

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai đã phát sinh nhiều vướng mắc, trong đó nổi bật là công tác giải phóng mặt bằng phần lớn bị chậm do phải thực hiện lại từ đầu, bởi việc giải phóng mặt bằng của tuyến cao tốc đã hoàn thành ở giai đoạn trước. Mặc dù đến nay cơ bản đã được giải quyết, nhưng việc chậm bàn giao mặt bằng đã ảnh hưởng đến tiến độ xây dựng các trạm dừng nghỉ.

Bên cạnh đó, các thủ tục đầu tư trạm dừng nghỉ phải thực hiện như một dự án độc lập. Ngoài công tác giải phóng mặt bằng, các thủ tục về đánh giá tác động môi trường, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng, xác định nguồn cung cấp vật liệu xây dựng... đều phải thực hiện như đối với một dự án mới, khiến thời gian chuẩn bị đầu tư kéo dài.

Để bảo đảm đường cao tốc được đầu tư đồng bộ với trạm dừng nghỉ, Bộ Xây dựng đang nghiên cứu sửa đổi các quy định của pháp luật theo hướng bổ sung cơ chế cho phép người có thẩm quyền quyết định đầu tư các hạng mục thiết yếu của trạm dừng nghỉ như đường ra, vào, bãi đỗ xe, khu vệ sinh và không gian nghỉ ngơi trong dự án đường cao tốc khi cần đáp ứng điều kiện thu phí theo quy định.

Sau đó, nhà đầu tư được lựa chọn sẽ đầu tư các hạng mục còn lại của trạm dừng nghỉ và có trách nhiệm hoàn trả ngân sách nhà nước phần chi phí đầu tư các công trình thiết yếu đã được Nhà nước đầu tư.