Cùng với việc ăn thiếu rau quả, sử dụng nhiều thực phẩm siêu chế biến và đồ uống có đường, thói quen này đang làm gia tăng nguy cơ bệnh không lây nhiễm.

Một chút nước mắm để món ăn đậm đà hơn, thêm thìa bột canh khi nấu, chấm thêm gia vị trong bữa cơm hay một gói mì ăn liền cho bữa ăn nhanh... Những lựa chọn tưởng như rất nhỏ nhưng khi lặp lại mỗi ngày có thể khiến lượng muối đưa vào cơ thể vượt xa nhu cầu.

Một trong những rào cản phổ biến khiến nhiều người ngại giảm muối là lo thức ăn trở nên nhạt, khó ăn. Tuy nhiên, vị giác có khả năng thích nghi.

Thông tin về cải thiện dinh dưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Tổ chức HealthBridge vừa được báo cáo tại một Hội thảo gần đây cho thấy, năm 2015, mức tiêu thụ muối trung bình của người Việt Nam là 9,4 g/ngày. Đến năm 2020, con số này giảm còn 8,1 g/ngày, nhưng vẫn cao hơn hơn 60% so với giới hạn tối đa được khuyến nghị là 5 g/ngày, tương đương khoảng một thìa cà phê muối.

Điều đáng lo không chỉ nằm ở con số 8,1 g. Phần lớn mọi người khó nhận biết chính xác mình đã ăn bao nhiêu muối trong một ngày bởi natri hiện diện ở nhiều nguồn khác nhau, từ thực phẩm chế biến, đóng gói đến lượng gia vị được thêm vào khi nấu và nước chấm sử dụng trong bữa ăn. Bột canh, mì chính, nước tương, dầu hào, nước mắm... đều có thể góp phần làm tổng lượng natri nạp vào cơ thể tăng lên.

Một trong những hệ quả đáng lưu ý nhất của chế độ ăn quá nhiều muối là tăng huyết áp, từ đó làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch và đột quỵ.

Trong khi đó, bệnh không lây nhiễm hiện là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong tại Việt Nam, chiếm hơn 80% số ca tử vong; trong đó có nhiều trường hợp tử vong sớm khi người bệnh vẫn ở độ tuổi tương đối trẻ. Đột quỵ và bệnh tim mạch nằm trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở cả nam và nữ.

Bởi vậy, quan niệm chỉ người lớn tuổi hoặc người đã mắc tăng huyết áp mới cần hạn chế muối là một trong những lầm tưởng cần thay đổi. Nhiều nghiên cứu đã chỉ rõ, khi ăn quá nhiều muối có thể làm tăng huyết áp ở mọi lứa tuổi, do đó hạn chế lượng muối tiêu thụ có ý nghĩa đối với tất cả mọi người, không phụ thuộc tuổi tác.

Một lầm tưởng khác là thực phẩm nhiều muối chắc chắn phải có vị rất mặn. Trên thực tế, một số sản phẩm chứa lượng muối đáng kể nhưng vị mặn có thể bị che lấp bởi những thành phần khác, chẳng hạn đường. Vì vậy, vị giác không phải lúc nào cũng giúp người tiêu dùng nhận biết được lượng natri đã đưa vào cơ thể; đọc nhãn dinh dưỡng là một cách quan trọng để kiểm soát lượng muối.

Ngay cả quan niệm muối biển “tự nhiên” nên tốt hơn muối tinh luyện cũng không đồng nghĩa người sử dụng có thể ăn nhiều hơn. Dù đến từ nguồn nào, tiêu thụ quá nhiều muối vẫn gây ảnh hưởng tới sức khỏe.

Một trong những rào cản phổ biến khiến nhiều người ngại giảm muối là lo thức ăn trở nên nhạt, khó ăn. Tuy nhiên, vị giác có khả năng thích nghi.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), khi giảm khoảng 25% lượng muối, một người thậm chí có thể không nhận thấy nhiều khác biệt. Sau khoảng một tháng, vị giác có thể dần thích nghi và người ăn bắt đầu quen với những món ít muối hơn.

Điều này có ý nghĩa quan trọng bởi giảm muối không nhất thiết phải bắt đầu bằng những thay đổi quá lớn. Gia đình có thể giảm dần lượng muối và gia vị mặn khi chế biến; hạn chế mì ăn liền, xúc xích, thịt chế biến, bánh và đồ ăn đóng gói; ưu tiên sản phẩm có hàm lượng muối thấp hơn và đọc kỹ nhãn dinh dưỡng trước khi mua.

Thay vì phụ thuộc vào muối để tạo vị, có thể sử dụng các loại thảo mộc và gia vị khác; khi ăn chỉ chấm nhẹ thức ăn vào nước chấm thay vì ngâm hoặc chấm đẫm. Khi ăn ngoài gia đình, việc chủ động yêu cầu hoặc lựa chọn món ít muối cũng là một giải pháp đơn giản.

Nhưng giảm muối mới chỉ là một phần của bài toán dinh dưỡng bởi bữa ăn khỏe mạnh cần thay đổi nhiều hơn một lọ muối. Thực trạng dinh dưỡng hiện nay cho thấy một nghịch lý là Việt Nam có nguồn thực phẩm phong phú, nhiều rau củ quả tươi, nguồn đạm nạc và thực phẩm giàu dinh dưỡng, nhưng chế độ ăn đang ngày càng có sự hiện diện của thực phẩm siêu chế biến chứa nhiều chất béo không lành mạnh, đường và muối, trong khi không ít người vẫn ăn thiếu rau, củ, quả và chất xơ.

Có tới 4 trong 10 người Việt Nam không ăn đủ rau củ và trái cây. Trong khi đó, đây là nguồn cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ quan trọng đối với cơ thể.

Xu hướng sử dụng thức ăn nhanh ở người trẻ cũng đáng chú ý. Năm 2019, hơn một nửa học sinh, sinh viên, tương đương 54,1%, ăn thức ăn nhanh ít nhất một lần mỗi tuần; 17,1% ăn ít nhất ba lần mỗi tuần. Các tỷ lệ này năm 2013 lần lượt là 30,2% và 8,8%.

Không chỉ thức ăn, đồ uống cũng đang trở thành nguồn năng lượng dư thừa đáng lưu ý. Cụ thể, một lon nước ngọt 330 ml có thể chứa tới 10 thìa cà phê đường, tương đương khoảng 40 g. Trong 14 năm từ 2009 đến 2023, tổng lượng đồ uống có đường được tiêu thụ tại Việt Nam tăng từ 1,59 tỷ lít lên 6,67 tỷ lít; năm 2023, bình quân mỗi người tiêu thụ gần 70 lít/năm.

Những thay đổi trong môi trường thực phẩm đang đi cùng xu hướng gia tăng thừa cân, béo phì. Tỷ lệ người trưởng thành thừa cân hoặc béo phì tại Việt Nam tăng từ khoảng 16% năm 2015 lên khoảng 20% năm 2021. Với trẻ em và thanh thiếu niên 5-19 tuổi, tỷ lệ này tăng từ hơn 8% năm 2010 lên khoảng 19% vào năm 2020.

Đó là lý do cải thiện dinh dưỡng không nên được hiểu đơn giản là “ăn kiêng”, mà là điều chỉnh toàn bộ cách lựa chọn thực phẩm: giảm muối, hạn chế thực phẩm siêu chế biến và đồ uống có đường, đồng thời tăng rau xanh, trái cây và thực phẩm tươi.

Một chế độ dinh dưỡng hợp lý có thể góp phần tăng cường miễn dịch, cải thiện sức khỏe bà mẹ và trẻ em, giúp trẻ học tập tốt hơn, giảm nguy cơ tiểu đường, bệnh tim mạch, đột quỵ và ung thư, đồng thời góp phần kéo dài tuổi thọ.

Thay đổi chế độ ăn không chỉ diễn ra trong căn bếp mà có thể bắt đầu ngay từ lúc lựa chọn thực phẩm. Với thực phẩm đóng gói, người tiêu dùng khó nhận biết bằng mắt thường sản phẩm chứa bao nhiêu đường, muối hay chất béo. Nhãn cảnh báo dinh dưỡng ở mặt trước bao bì có thể giúp người mua nhanh chóng nhận diện sản phẩm có hàm lượng cao đường, chất béo không lành mạnh hoặc muối, từ đó lựa chọn thực phẩm lành mạnh hơn.

Điều này càng có ý nghĩa với trẻ em, bởi sở thích và thói quen ăn uống được hình thành từ sớm và có thể kéo dài tới tuổi trưởng thành. Trong khi đó, trẻ đang tiếp xúc với hoạt động tiếp thị mạnh mẽ của nhiều loại thực phẩm chứa nhiều muối, đường và chất béo không lành mạnh.

Bác sỹ Nguyễn Thị An, Giám đốc quốc gia Văn phòng Tổ chức HealthBridge Canada tại Việt Nam cho hay, cải thiện dinh dưỡng trước hết có thể bắt đầu từ những lựa chọn rất nhỏ trong mỗi gia đình: bớt một chút nước chấm, giảm thực phẩm chế biến sẵn, thêm rau vào mỗi bữa ăn, dùng trái cây thay cho một số món ăn vặt, uống nước lọc thay nước ngọt và vận động nhiều hơn.

WHO khuyến nghị người trưởng thành thực hiện ít nhất 150-300 phút hoạt động thể chất aerobic cường độ vừa mỗi tuần hoặc mức tương ứng với hoạt động cường độ mạnh. Với trẻ em và thanh thiếu niên, mức khuyến nghị trung bình là 60 phút hoạt động thể chất aerobic cường độ vừa mỗi ngày.

Tuy nhiên, trách nhiệm cải thiện dinh dưỡng không thể chỉ đặt lên vai từng người tiêu dùng. Khi thị trường ngày càng có nhiều thực phẩm đóng gói, đồ uống và sản phẩm chế biến sẵn, môi trường thực phẩm cũng cần giúp người dân nhận biết đâu là lựa chọn tốt hơn cho sức khỏe.

WHO cũng đang khuyến nghị áp dụng quy định bắt buộc về nhãn cảnh báo dinh dưỡng ở mặt trước bao bì. Loại nhãn này giúp người mua nhanh chóng nhận diện thực phẩm chứa nhiều đường, muối hoặc chất béo không lành mạnh, qua đó hỗ trợ lựa chọn sản phẩm phù hợp hơn.

Kinh nghiệm được tài liệu dẫn lại từ Chile cho thấy sau khi áp dụng nhãn cảnh báo dinh dưỡng ở mặt trước bao bì, lượng mua thực phẩm và đồ uống có hàm lượng đường cao giảm 37%, sản phẩm có hàm lượng muối cao giảm 22% và chất béo bão hòa cao giảm 16%. Tỷ lệ thực phẩm đóng gói phải mang nhãn cảnh báo cũng giảm từ khoảng 7/10 xuống còn 5/10 sản phẩm khi doanh nghiệp điều chỉnh công thức để giảm đường, muối và chất béo không lành mạnh.

Một vấn đề khác là bảo vệ trẻ em trước hoạt động quảng cáo thực phẩm không lành mạnh. Trẻ hình thành sở thích và thói quen ăn uống từ sớm, trong khi quảng cáo sử dụng nhân vật hoạt hình, đồ chơi, âm nhạc và nhiều hình thức hấp dẫn khác có thể tác động tới loại thực phẩm trẻ yêu cầu và tiêu thụ. WHO và HealthBridge vì vậy khuyến nghị hạn chế quảng cáo, tiếp thị tới trẻ em đối với thực phẩm chứa nhiều chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa, đường tự do hoặc muối.

Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm đang chiếm hơn 80% số ca tử vong tại Việt Nam, chuyển trọng tâm từ chữa bệnh sang phòng bệnh cũng cần bắt đầu từ những điều gần gũi nhất. Một bữa ăn bớt mặn, ít đường, nhiều rau quả và thực phẩm tươi hơn tưởng là thay đổi nhỏ, nhưng khi trở thành thói quen của hàng triệu gia đình, đó có thể là một phần quan trọng của chiến lược xây dựng một Việt Nam khỏe mạnh hơn.