Quản lý sức khỏe thay vì chỉ điều trị bệnh

Sự kiện diễn ra ngày 27/2, cùng thời điểm khánh thành trụ sở mới của Trạm Y tế phường Xuân Hòa trị giá gần 28 tỷ đồng. Tuy nhiên, giá trị của mô hình không nằm ở tòa nhà khang trang, mà ở cách tiếp cận khác biệt: đưa dịch vụ y tế đến gần từng hộ gia đình thay vì chờ người bệnh tìm đến trạm.

Ảnh minh họa.

Tại lễ khánh thành, trạm ký biên bản ghi nhớ hợp tác với 6 cơ sở y tế lớn gồm Bệnh viện Nhân dân Gia Định, Bệnh viện Mắt, Bệnh viện Tai Mũi Họng, Bệnh viện Da liễu, Bệnh viện Y học cổ truyền và Viện Pasteur TP.HCM. Sự liên kết này cho thấy định hướng xây dựng mạng lưới hỗ trợ chuyên môn từ tuyến trên, thay vì để trạm y tế hoạt động đơn lẻ.

Mô hình ra mắt 6 “Đội chăm sóc sức khỏe liên tục gắn với địa bàn - Y tế gia đình”. Mỗi đội gồm bác sỹ gia đình hoặc bác sỹ đa khoa làm đội trưởng, điều dưỡng điều phối, dược sỹ hoặc dược tá quản lý thuốc, nhân viên y tế công cộng phụ trách phòng bệnh, tiêm chủng, sàng lọc và từ 2-6 cộng tác viên sức khỏe tại khu dân cư.

Điểm cốt lõi nằm ở lực lượng cộng tác viên - những người phụ trách từng cụm hộ gia đình, đóng vai trò cầu nối giữa trạm y tế và người dân. Đây là cấu trúc tổ chức mang tính “bám địa bàn”, không chỉ khám chữa bệnh mà còn quản lý nguy cơ và theo dõi sức khỏe theo vòng đời.

Theo Giám đốc Sở Y tế TP.HCM Tăng Chí Thượng, mô hình này chuyển từ thế thụ động “ngồi trạm chờ bệnh nhân” sang chủ động nắm bắt sức khỏe người dân theo hộ gia đình. Người dân có thể liên hệ trực tiếp bác sỹ qua điện thoại, email 24/7; các đội sẵn sàng chăm sóc tại chỗ cho người cao tuổi và bệnh nhân mạn tính.

Điểm mới quan trọng của mô hình là quản lý sức khỏe toàn diện dựa vào cộng đồng. Mục tiêu đến cuối năm 2026, trên 90% người dân trong khu vực thí điểm có hồ sơ sức khỏe điện tử; trên 95% người thuộc nhóm nguy cơ cao được cập nhật hồ sơ liên tục; trên 70% bệnh nhân tăng huyết áp, đái tháo đường ổn định được quản lý và điều trị tại tuyến cơ sở.

Nếu đạt được, đây sẽ là bước chuyển lớn. Thực tế lâu nay cho thấy nhiều bệnh mạn tính hoàn toàn có thể kiểm soát tại tuyến cơ sở, nhưng người dân vẫn dồn lên bệnh viện tuyến trên, gây quá tải không cần thiết. Khi y tế phường đủ năng lực quản lý tăng huyết áp, đái tháo đường, hen suyễn, rối loạn chuyển hóa… hệ thống bệnh viện sẽ có thêm nguồn lực cho các ca nặng và chuyên sâu.

Mô hình tương tự đã được triển khai tại Brazil, Anh, Thái Lan, Cuba với điểm chung là trạm y tế chủ động quản lý sức khỏe dân cư theo nhóm nguy cơ. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy khi y tế cơ sở đủ mạnh, chi phí y tế toàn hệ thống giảm, tỷ lệ nhập viện do biến chứng mạn tính cũng giảm đáng kể.

Trạm Y tế phường Xuân Hòa có diện tích 558 m2, tổng đầu tư gần 28 tỷ đồng từ ngân sách TP HCM, với 63 nhân sự, trong đó 18 bác sỹ thuộc các chuyên khoa cơ bản. Đây là điều kiện thuận lợi ban đầu. Tuy nhiên, thành công của mô hình không chỉ phụ thuộc cơ sở vật chất, mà nằm ở ba yếu tố.

Thứ nhất là năng lực chuyên môn và tính ổn định của đội ngũ y tế cơ sở. Thứ hai là hệ thống dữ liệu sức khỏe điện tử phải vận hành thông suốt, bảo đảm liên thông và bảo mật.

Thứ ba là sự thay đổi thói quen của người dân - tin tưởng và sử dụng dịch vụ tại trạm thay vì tự vượt tuyến.

Từ ngày 1/1/2026, 168 trạm y tế xã, phường tại TP.HCM được chuyển về trực thuộc chính quyền địa phương thay vì Trung tâm Y tế quận, huyện. Các trạm được khám chữa bệnh với đầy đủ thuốc trong danh mục bảo hiểm y tế. Đây là bước điều chỉnh tổ chức nhằm tăng tính chủ động và trách nhiệm địa phương đối với sức khỏe dân cư.

Y tế cơ sở luôn được xem là nền tảng của hệ thống chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, trong thực tế, nền tảng này nhiều năm qua chưa thực sự vững. Mô hình tại phường Xuân Hòa vì thế không chỉ là một thử nghiệm kỹ thuật, mà là phép thử cho cách tái cấu trúc vai trò trạm y tế trong đô thị lớn.

Nếu mô hình chứng minh hiệu quả trong quản lý bệnh mạn tính, giảm nhập viện và nâng cao sự hài lòng của người dân, đây có thể trở thành tiền đề để nhân rộng.

Chăm sóc sức khỏe không nên bắt đầu từ phòng cấp cứu. Nó phải bắt đầu từ từng hộ gia đình. Và khi trạm y tế đủ năng lực gõ cửa từng nhà thay vì đợi người bệnh tìm đến, hệ thống y tế mới thực sự chuyển từ chữa bệnh sang bảo vệ sức khỏe.

Phát hiện ung thư từ dấu hiệu mệt mỏi

Hai câu chuyện được một cơ sở y tế công bố ngày 26/2/2026 - một phụ nữ phát hiện u não từ biểu hiện mệt mỏi, một nam bệnh nhân ung thư tụy khởi đầu bằng rối loạn tiêu hóa - không chỉ là các ca bệnh lẻ. Đó là lát cắt điển hình của một vấn đề rộng hơn: thói quen chăm sóc sức khỏe còn thiên về phản ứng khi bệnh đã rõ ràng, trong khi ung thư lại phát triển theo cách âm thầm và tích lũy.

Người phụ nữ 46 tuổi chỉ thấy da nhợt nhạt, mất ngủ, mệt mỏi. Người đàn ông 43 tuổi nghĩ mình bị rối loạn tiêu hóa thông thường. Những triệu chứng ấy quá quen thuộc trong đời sống hiện đại nhiều áp lực, dễ khiến người bệnh tự trấn an hoặc quy cho tuổi tác. Nhưng phía sau sự mơ hồ đó là những khối u đã đạt kích thước vài centimet, đủ để gây chèn ép, rối loạn chức năng và thậm chí di căn.

Điểm đáng suy nghĩ không chỉ là diễn tiến của từng ca bệnh, mà là bản chất sinh học của ung thư. Tế bào ác tính không phát triển một cách rõ ràng mà chúng có khả năng kích thích tạo mạch máu mới để tự nuôi dưỡng, thay đổi cơ chế chuyển hóa năng lượng để thích nghi, đồng thời né tránh hệ miễn dịch của cơ thể. Quá trình này diễn ra lặng lẽ, có thể kéo dài nhiều năm. Khi cơ thể xuất hiện triệu chứng rõ ràng, bệnh thường đã bước sang giai đoạn khó khăn hơn.

Theo Globocan 2022, Việt Nam ghi nhận hơn 180.000 ca mắc mới và hơn 120.000 ca tử vong do ung thư mỗi năm. Tổ chức Y tế thế giới dự báo đến năm 2040, số ca mắc mới tại Việt Nam có thể tăng 59,4%, số ca tử vong tăng 70,3%. Đằng sau những con số ấy là áp lực điều trị, gánh nặng tài chính cho gia đình và hệ thống y tế, cũng như những tổn thất không thể đo đếm hết bằng tiền bạc.

Vì vậy, câu chuyện không nên dừng ở chẩn đoán và điều trị. Vấn đề cốt lõi là chuyển trọng tâm từ chữa bệnh sang chăm sóc sức khỏe chủ động và phòng ngừa.

Chăm sóc sức khỏe hiện đại không chỉ là xử lý khi đã có bệnh. Đó là quản trị nguy cơ. Thuốc lá, rượu bia, béo phì, ít vận động, chế độ ăn nhiều thịt đỏ và thực phẩm chế biến sẵn - những yếu tố này đã được chứng minh liên quan đến nhiều loại ung thư. Kiểm soát chúng không phải khẩu hiệu đạo đức, mà là biện pháp y học có cơ sở khoa học rõ ràng.

Song song với đó là tiêm phòng các bệnh nhiễm trùng liên quan đến ung thư như viêm gan B và HPV. Nhiều quốc gia đã giảm đáng kể tỷ lệ ung thư gan và ung thư cổ tử cung nhờ triển khai rộng rãi các chương trình này. Việt Nam không đứng ngoài xu hướng đó.

Một trụ cột quan trọng khác là tầm soát theo độ tuổi và yếu tố nguy cơ. Tầm soát không đồng nghĩa với lạm dụng xét nghiệm. Đó là lựa chọn phương pháp phù hợp: nội soi đại trực tràng ở nhóm nguy cơ, chụp nhũ ảnh định kỳ ở phụ nữ trung niên, siêu âm gan với người có viêm gan mạn tính, chụp CT liều thấp ở người hút thuốc lá lâu năm. Khi tổn thương còn khu trú, khả năng điều trị triệt căn cao hơn rất nhiều và chi phí cũng thấp hơn.

Vấn đề đặt ra là thay đổi thói quen xã hội. Nhiều người chỉ đi khám khi đã đau hoặc khi triệu chứng đủ nặng để ảnh hưởng sinh hoạt. Nhưng ung thư hiếm khi “đánh trống báo động” từ sớm. Mệt mỏi kéo dài, sụt cân không rõ nguyên nhân, thay đổi tiêu hóa, thiếu máu bất thường, đau đầu dai dẳng hoặc rối loạn ngôn ngữ dù nhẹ cũng cần được đánh giá y khoa đúng mức.

Động kinh ở người trẻ, không nên chủ quan

Tuổi 17 lẽ ra là quãng thời gian dành cho học tập và những dự định tương lai. Nhưng với Hoàng, mỗi ngày đến trường lại tiềm ẩn nguy cơ đột ngột ngã quỵ vì mất ý thức.

Hoàng bắt đầu đau đầu, choáng váng thoáng qua từ năm 13 tuổi. Những biểu hiện ban đầu không quá dữ dội, dễ bị xem là rối loạn tiền đình nhẹ hay áp lực học tập. Tuy nhiên, hai năm gần đây, tình trạng nặng dần. Em có thể đột ngột mất nhận biết xung quanh, không kiểm soát được hành động, ngã xuống, được chẩn đoán động kinh dạng vắng ý thức.

Lần gần nhất, Hoàng mất ý thức 4 lần trong một ngày, mỗi lần kéo dài 3-5 phút. Gia đình đưa em đến viện kiểm tra. Kết quả chụp MRI 3 Tesla và khảo sát bó sợi thần kinh bằng kỹ thuật DTI cho thấy khối u hơn 3 cm nằm ở vùng thái dương - chẩm trái, gây phù mô não xung quanh. Đáng chú ý, hình ảnh DTI cho thấy khuyết một phần bó dẫn truyền thần kinh dọc dưới vùng tổn thương - nơi tập trung các cấu trúc thần kinh quan trọng liên quan đến trí nhớ và nhận thức.

Theo ThS.BS.CKII Chu Tấn Sỹ, chuyên khoa ngoại thần kinh - cột sống, khối u không chỉ kích thích vỏ não gây cơn động kinh mà còn chèn ép các bó sợi thần kinh then chốt, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng ghi nhớ và học tập. Tổn thương nằm sát vùng chức năng, có xu hướng lớn dần theo thời gian, khiến tần suất động kinh tăng lên, đồng thời gây sa sút trí nhớ.

Hoàng đáp ứng kém với điều trị nội khoa, trong khi cơn động kinh tái phát dày đặc. Bác sỹ chỉ định phẫu thuật sớm nhằm loại bỏ nguyên nhân gây kích thích não, ngăn nguy cơ rối loạn vận động và suy giảm nhận thức vĩnh viễn.

Vị trí khối u là thách thức lớn. Nằm sâu, sát các vùng chức năng nhận thức và bó sợi dẫn truyền quan trọng, nếu mổ theo phương pháp truyền thống, phẫu trường phải mở rộng, nguy cơ tổn thương mô não lành và ảnh hưởng chức năng thị giác, trí nhớ sau mổ là điều khó tránh.

Sau hội chẩn, êkíp quyết định phẫu thuật với sự hỗ trợ của robot Modus V Synaptive tích hợp trí tuệ nhân tạo và hệ thống định vị dẫn đường.

Trước mổ, hệ thống dựng lại bản đồ não 3D, hiển thị rõ đường đi của các bó sợi thần kinh. Nhờ đó, bác sỹ có thể mô phỏng toàn bộ quá trình phẫu thuật, lựa chọn đường tiếp cận ngắn nhất, an toàn nhất, hạn chế xâm lấn nhu mô não lành.

Đường mổ được thực hiện nhỏ, theo hướng đã lập kế hoạch ở vùng thái dương - chẩm, tránh các vỏ não chức năng quan trọng. Robot hỗ trợ quan sát phẫu trường ở độ phóng đại cao, kiểm soát bóc tách chính xác đến mức milimet.

Khối u được loại bỏ hoàn toàn, các bó sợi thần kinh quan trọng được bảo tồn. Sau mổ, Hoàng tỉnh táo, hết đau đầu, không còn các cơn mất ý thức. Khả năng tập trung và ghi nhớ cải thiện rõ rệt. Em có thể đọc - hiểu và nhớ lại thông tin tốt hơn so với trước phẫu thuật. Hiện người bệnh tiếp tục được theo dõi điện não và điều trị thuốc để kiểm soát động kinh lâu dài.

Theo bác sỹ Chu Tấn Sỹ, ở người trẻ, động kinh không phải lúc nào cũng là bệnh lý nguyên phát. Một số trường hợp có thể bắt nguồn từ tổn thương cấu trúc não như u não, dị dạng mạch máu hoặc sẹo não sau chấn thương.

Nếu chỉ điều trị triệu chứng mà không tìm nguyên nhân, khối u có thể tiếp tục phát triển âm thầm, làm tổn thương các vùng chức năng quan trọng.

Vì vậy, trẻ em và thanh thiếu niên có biểu hiện động kinh, mất ý thức thoáng qua, co giật nhẹ, thay đổi trí nhớ hoặc giảm khả năng học tập cần được khám chuyên khoa thần kinh sớm. Chụp MRI não kết hợp khảo sát bó sợi thần kinh giúp phát hiện tổn thương ẩn, tránh bỏ sót bệnh lý nguy hiểm.

Trường hợp của Hoàng cho thấy hai điều. Thứ nhất, những biểu hiện thoáng qua kéo dài nhiều năm không nên bị xem nhẹ. Thứ hai, sự tiến bộ của công nghệ phẫu thuật thần kinh - đặc biệt là hệ thống định vị và robot tích hợp trí tuệ nhân tạo đang mở ra khả năng can thiệp chính xác hơn, an toàn hơn cho những tổn thương nằm sát vùng chức năng.

Với não bộ, sai lệch chỉ vài milimet cũng có thể đổi lấy một chức năng suốt đời. Vì thế, phát hiện sớm và lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp không chỉ giúp cứu một bệnh nhân khỏi cơn động kinh, mà còn giữ lại tương lai học tập và phát triển của một người trẻ.