PGS.TS Trần Chủng.

Đây là một trong những kiến nghị đáng chú ý được PGS.TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (VARSI) đưa ra tại Hội thảo quốc gia “Luật Xây dựng năm 2025 - Những điểm cần lưu ý trong hợp đồng xây dựng và quản trị rủi ro pháp lý” do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam và Trường Đại học Luật Hà Nội tổ chức.

Theo ông Trần Chủng, Luật Xây dựng mới đã thể hiện rất rõ nguyên tắc: Nhà nước không làm thay thị trường; Nhà nước không “vừa đá bóng vừa thổi còi”; thu hẹp quyền can thiệp hành chính trong quá trình thực hiện hợp đồng; không áp đặt các biện pháp, giải pháp kỹ thuật mang tính mệnh lệnh.

Trách nhiệm được cá thể hóa theo nguyên tắc “ai ký, người đó chịu trách nhiệm”, không còn trách nhiệm tập thể chung chung. Nhà nước là một bên ký hợp đồng thì phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của một chủ thể hợp đồng.

Đây là một bước tiến mới trong hoạt động xây dựng, bao gồm cả xây dựng dân dụng và xây dựng kết cấu hạ tầng, nhưng theo PGS.TS Trần Chủng, như vậy vẫn chưa đủ.

Cụ thể, tình trạng “lạnh nhạt” của các nhà đầu tư đối với các dự án PPP tại Việt Nam không phải do thiếu luật, mà do một bộ phận cơ quan quản lý Nhà nước chưa chấp nhận đầy đủ vai trò của mình với tư cách là “một bên ký hợp đồng”. Theo Chủ tịch VARSI, đây chính là gốc rễ của sự bất bình đẳng trong triển khai các dự án PPP tại Việt Nam.

Theo đó, Luật Xây dựng không trực tiếp xử lý tranh chấp, nhưng tạo căn cứ pháp lý để xác lập trách nhiệm và giới hạn quyền can thiệp.

Cụ thể, khi Nhà nước là một bên ký hợp đồng thì phải chịu trách nhiệm như mọi chủ thể hợp đồng khác, không còn khái niệm Nhà nước chung chung. Đây là căn cứ pháp lý để truy cứu trách nhiệm cơ quan ký hợp đồng PPP.

Thứ hai, Luật Xây dựng thu hẹp cách thức chỉ đạo hành chính hoặc quyết định kỹ thuật tùy tiện. Hợp đồng đã ký phải được tôn trọng, không thể can thiệp bằng mệnh lệnh quản lý.

Thứ ba, khi đã ký hợp đồng PPP, Nhà nước là một chủ thể hợp đồng và không thể "miễn trừ trách nhiệm”.

Liên quan đến cơ chế “tiền kiểm và hậu kiểm” trong quản lý chất lượng công trình, Chủ tịch VARSI cho rằng cần phân biệt rõ “tiền kiểm - hậu kiểm” về mặt pháp lý trong Luật Xây dựng 2025 là phương thức quản lý của Nhà nước.

Theo ông Trần Chủng, Luật Xây dựng 2025 chủ yếu điều chỉnh hành vi, thẩm quyền và trách nhiệm của cơ quan quản lý Nhà nước trong lĩnh vực xây dựng.

Vì vậy, các văn bản hướng dẫn thi hành Luật cần làm rõ bản chất của cơ chế “tiền kiểm - hậu kiểm”, tránh bị hiểu sai, bị lạm dụng hoặc lợi dụng pháp luật.

Ở góc độ chất lượng công trình (khía cạnh kỹ thuật), với kinh nghiệm nhiều năm tham gia quản lý chất lượng xây dựng, Chủ tịch VARSI cho biết, nguyên lý chung của các quốc gia trên thế giới là “làm tốt ngay từ đầu”.

Chất lượng công trình phụ thuộc chủ yếu vào chất lượng vật liệu đầu vào; chất lượng con người và công cụ tạo ra sản phẩm; cũng như việc tuân thủ đầy đủ quy trình, trình tự thi công xây dựng.

“Vì vậy, cơ chế ‘giảm tiền kiểm - tăng hậu kiểm’ trong lĩnh vực kỹ thuật là chưa thực sự hợp lý”, PGS.TS Trần Chủng bày tỏ lo ngại.

Theo Chủ tịch VARSI, một nội dung rất quan trọng của Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 là đã cá thể hóa trách nhiệm, đặc biệt trong khâu nghiệm thu chất lượng công trình. Người ký nghiệm thu trở thành chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý trực tiếp, không còn là người ký thay cho tổ chức như trước. Đây là một quy định chuẩn xác.

Nghiệm thu không còn là thủ tục hành chính nội bộ mà là một hành vi pháp lý - kỹ thuật có hậu quả pháp lý độc lập. Theo đó, các cá nhân trực tiếp ký nghiệm thu đến từ nhà thầu thi công, tư vấn giám sát, chủ đầu tư và trong một số trường hợp đặc biệt là cơ quan Nhà nước.

Những chủ thể này sẽ phải đối mặt với nhiều loại rủi ro, gồm: trách nhiệm dân sự (bồi thường thiệt hại); trách nhiệm hành chính (xử phạt, thu hồi chứng chỉ hành nghề…); trách nhiệm hình sự; trách nhiệm nghề nghiệp và uy tín cá nhân.

“Họ cần phải hiểu rằng: muốn ký là phải hiểu; ký là phải kiểm soát được quá trình; và đã ký là phải chịu trách nhiệm”, Chủ tịch VARSI nhấn mạnh.

Từ đó đặt ra câu hỏi: làm thế nào để mỗi cá nhân tham gia ký nghiệm thu biết rõ mình cần phải làm gì? Câu trả lời là phải học, phải được đào tạo bài bản.

Tuy nhiên, Luật Xây dựng lần này lại loại bỏ yêu cầu về chứng chỉ hành nghề.

Ông Trần Chủng cho biết, vào năm 1998, khi khởi xướng việc áp dụng mô hình tư vấn giám sát độc lập theo thông lệ quốc tế vào công tác quản lý chất lượng thi công, trong cương vị là Cục trưởng Cục Giám định nhà nước về chất lượng công trình xây dựng, ông đã chỉ đạo xây dựng chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ giám sát thi công làm căn cứ chuyên môn để cấp chứng chỉ hành nghề.

“Nay bỏ yêu cầu bồi dưỡng nghiệp vụ, bỏ chứng chỉ hành nghề, trong khi lại cá thể hóa trách nhiệm nghiệm thu, vô hình trung đẩy người ký nghiệm thu vào trạng thái rủi ro pháp lý rất cao. Điều này khiến nhiều người e ngại hành nghề, nguy cơ làm thiếu hụt nguồn nhân lực trong lĩnh vực xây dựng”, Chủ tịch VARSI lo ngại.