Với sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng 4.0, thì tiêu chuẩn, chất lượng của lao động Việt Nam cần được cải thiện nhanh chóng.

Tác động trực tiếp tới thương mại và doanh nghiệp

Khẳng định Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) sẽ tạo đòn bẩy cho nền kinh tế Việt Nam, bà Nguyễn Thị Thu Trang, Giám đốc Trung tâm WTO và Hội nhập (Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - VCCI) dự báo, kim ngạch xuất khẩu từ Việt Nam sang EU năm 2020, 2025 và 2030 sẽ tăng lần lượt 20%, 42,7% và 44,37%. Ở chiều ngược lại, kim ngạch nhập khẩu vào Việt Nam từ EU năm 2020, 2025 và 2030 sẽ tăng lần lượt 15,28%, 33,06% và 36,7%.

Các ngành chế biến thực phẩm, gạo, rau, củ, trái cây, điện tử, máy móc và một số ngành chế tạo sẽ có cơ hội lớn trong tăng sản lượng sản xuất, xuất khẩu. Cơ hội tham gia chuỗi giá trị toàn cầu sẽ mở ra cho các ngành dệt may, chế biến thực phẩm, ô tô…

Nghiên cứu của Tập đoàn Manpower Group mới đây cũng chỉ ra, EVFTA sẽ giúp Việt Nam có thêm 18.000 - 19.000 việc làm mỗi năm trong giai đoạn 2021 - 2030, nhiều nhất là trong các lĩnh vực nội thất, dệt may, giày dép… 

“Trước đây, lao động được xem là yếu tố phi thương mại, nên ít được chú ý trong các FTA thế hệ cũ. Nhưng yếu tố này đang tác động trực tiếp tới thương mại và doanh nghiệp, nên nó được đưa vào hầu hết các FTA thế hệ mới, thể hiện sự tác động tới khối doanh nghiệp cả ngắn và dài hạn”, bà Trang nhấn mạnh.

Là một FTA thế hệ mới, EVFTA không đặt ra tiêu chuẩn lao động, nhưng đặt ra các nguyên tắc về lao động liên quan tới hệ thống pháp luật hiện hành và các cam kết của Việt Nam khi tham gia các công ước của Tổ chức Lao động quốc tế. Trong tương lai, Việt Nam không được hạ thấp hoặc thay đổi tiêu chuẩn về lao động để tiếp tục duy trì lợi thế cạnh tranh.

Tuy nhiên, lo ngại lớn nhất của quy định lao động trong EVFTA, theo phân tích của bà Trang, là câu chuyện người lao động được tự do thành lập tổ chức đại diện cho mình ở cấp doanh nghiệp và cấp cao hơn. “Trên thực tế, nếu trong một doanh nghiệp có nhiều tổ chức đại diện sẽ gây ra nhiều rắc rối”, bà Trang nói.

Giải bài toán chất lượng nhân lực

Trong ngắn hạn, Việt Nam sẽ thiếu hụt nhân lực trình độ thấp ở những ngành như dệt may, da giày, chế biến thủy sản… khi đơn hàng xuất khẩu tăng cao, nhưng về dài hạn, sẽ phải đối mặt với rào cản về trình độ lao động kỹ năng thấp.  

Ông Nguyễn Hải Minh, Phó chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) khẳng định, quá trình dịch chuyển mô hình sản xuất và chuỗi cung ứng của các tập đoàn trên thế giới sẽ gắn với sự chuyển giao công nghệ, đòi hỏi kỹ năng mới ở người lao động.  

Theo phân tích của ông Minh, ở lĩnh vực dệt may, da giày, Việt Nam mới chỉ tập trung ở khâu gia công, nên trước mắt vẫn tận dụng được nguồn lao động kỹ năng thấp. Nhưng hiện nay, Việt Nam đang bị cạnh tranh về nguồn lao động giá rẻ với các quốc gia khác, hơn nữa, chi phí cho lao động ngày càng tăng. Như vậy, rõ ràng, chiến lược lao động kỹ năng thấp không thể bền vững.

“Với may mặc, để được giảm thuế suất, Việt Nam phải sản xuất được vải, nghĩa là, dệt may phải phát triển theo hướng toàn diện trên dây chuyền sản xuất hiện đại đi cùng sự phát triển của vận tải, hậu cần…. Điều tôi quan ngại nhất là lao động Việt Nam có tới 60% chưa qua đào tạo và điều này khác xa tiêu chuẩn mà các doanh nghiệp châu Âu đang đề cập tới”, ông Minh nói.

Từ thực tế tuyển dụng lao động ở nhiều quốc gia trên thế giới, ông Simon Matthews, Tổng giám đốc Manpower Group Việt Nam, Thái Lan và Trung Đông cho biết, doanh nghiệp thường gặp khó khi tuyển những lao động có khả năng giao tiếp, hợp tác và giải quyết vấn đề… 43% doanh nghiệp cho biết, họ gặp khó trong đào tạo kỹ năng mềm cho người lao động.

Ông Phạm Hồng Quân, Giám đốc nhân sự khu vực châu Á - Thái Bình Dương Piaggio cho hay, Piaggio đang phải giữ chân nhân tài bằng chiến lược xây dựng chương trình phát triển tài năng toàn cầu của Piaggio, có lộ trình phát triển từng giai đoạn cho nhân sự nòng cốt, cùng với chế độ lương, thưởng. Ông Quân đánh giá, kỹ năng quan trọng nhất của lao động là giao tiếp với khách hàng, khả năng giải quyết vấn đề và làm việc nhóm.

Yêu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cho doanh nghiệp cấp thiết tới mức, ông Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch VCCI mới đây đã đề nghị phải có một cơ chế hợp tác công tư trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo. Điều này, theo ông Lộc, còn cần thiết hơn cả cơ chế hợp tác công tư trong xây dựng hạ tầng, vì có tới 85% doanh nghiệp hiện không thể tuyển được lao động chất lượng cao hay nhân sự quản trị.

Theo nhiều chuyên gia, hệ thống đào tạo của Việt Nam hiện mới chỉ thiên về hàn lâm, thiếu hẳn các kỹ năng cần thiết cho công việc như kỹ năng mềm và khả năng học hỏi. Việc các doanh nghiệp sử dụng quá nhiều lao động giá rẻ và không cần trình độ cũng dẫn tới hệ quả, người lao động không có động lực học hỏi…, khiến việc chuyển đổi nhân lực chất lượng cao của Việt Nam gặp khá nhiều khó khăn.