Tay đeo đồng hồ vàng lấp lánh, Tang Van Tuoi nhìn khác xa hình ảnh một nông dân Việt Nam điển hình. Nhấp một ngụm rượu, ông hào hứng kể về những khoản lời của mình nhờ nuôi tôm.

Cũng như các thế hệ trước, Tang Van Tuoi từng nhiều năm vật lộn với cuộc sống dựa vào trồng lúa, hành hay chăn vịt. Ông phải ở trong nhà lợp lá dừa, chỉ kiếm đủ để nuôi gia đình.

Ông Tuoi trong căn nhà tại Mỹ Xuyên, Sóc Trăng. Ảnh: AFP

Tuy nhiên, người nông dân 54 tuổi này đã đổi đời năm 2000. Khi nước mặn tràn vào các cánh đồng, ông nhận thấy cơ hội và bắt đầu nuôi tôm. “Giờ mọi thứ đều phát triển rồi, chúng tôi có xe, có đường sá. Tất cả đều thay đổi hoàn toàn”, ông nói.

Kể cả năm thất bát lắm, ông cũng kiếm được nhiều hơn là trồng lúa. Ông đã xây được tới 3 căn nhà cho gia đình mình.

Trong phòng khách của Tuoi có một chiếc TV màn hình phẳng và nhiều đồ nội thất bằng gỗ. “Chúng tôi có tiền, có tất cả rồi”, ông cho biết. Gần đó, cháu gái ông đang chơi điện tử trên một chiếc smartphone.

Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long từ lâu đã được biết đến là vựa lúa của Việt Nam. Nhưng giờ đây, nơi này lại là quê hương của ngành tôm trị giá tỷ USD, với rất nhiều nông dân đang giàu lên nhờ vật nuôi này.

“Nuôi tôm có thể cho thu nhập lớn, không gì so sánh được”, Tuoi cho biết trong bữa ăn với bạn bè. Mâm cơm của ông có cả rau củ, thịt lợn và dĩ nhiên là tôm.

Năm nay, ông dự kiến kiếm được một tỷ đồng (44.000 USD). Đây là con số khổng lồ tại vùng này, khi người nông dân trung bình chỉ có thu nhập khoảng 100 USD mỗi tháng.

Cơn sốt nuôi tôm bắt đầu từ thập niên 90, khi nước biển dâng khiến nước mặn tràn vào Đồng bằng sông Cửu Long. Cùng lúc đó, nhu cầu tại Mỹ và châu Âu cũng đang tăng. Những người dân địa phương đã rất nhanh chóng nhận thấy cơ hội chuyển sang nuôi tôm.

Người dân giàu lên đã thay đổi phần nào bộ mặt của Sóc Trăng. Những chiếc xe máy đã thay thế xe đạp trên những con đường mới trải nhựa. Hai bên đường lác đác những căn nhà cao tầng khó có thể nhìn thấy chỉ cách đây một thế hệ. Tuoi cũng có vài chiếc xe máy, có tiền tổ chức đám cưới cho con gái và có bộ sưu tập đồ cổ trị giá “vài trăm triệu đồng”.

Dù vậy, các nhà môi trường học cảnh báo lợi nhuận từ việc nuôi tôm quá mức có thể khó kéo dài. Ngày nay, ô nhiễm môi trường và dịch bệnh đang đe dọa các vụ thu hoạch. Một cuộc khủng hoảng lớn hơn cũng đang hình thành, khi các rừng đước biến mất để làm nơi nuôi tôm. Việc này khiến khu vực dễ chịu ảnh hưởng từ bão lũ và nước biển dâng do biến đổi khí hậu.

Các ao nuôi tôm ở huyện Trần Đề, Sóc Trăng. Ảnh: AFP

Chính Tuoi cũng thừa nhận nuôi tôm như một canh bạc. Ao nuôi của ông cũng chịu ảnh hưởng từ ô nhiễm và dịch bệnh.

Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) đang khuyến khích người nông dân giữ lại rừng và ngừng dùng các hóa chất có hại để tôm được chứng nhận hữu cơ, từ đó giúp giá bán tăng được 5-10%. Tuy nhiên, người nuôi tôm cho biết lợi ích trước mắt về tài chính là quá lớn.

Để giải quyết rủi ro dài hạn, Chính phủ đã ngăn chặn việc cả khu vực này biến thành đầm tôm, dù nước biển vẫn đang ngày càng lấn sâu. Giới chức đã đổ hàng triệu USD để khóa kín các vùng nước sạch phục vụ trồng lúa.

Chiến lược này phần nào đảm bảo khu vực có thể tạo ra đủ lương thực. Tuy nhiên, khi Việt Nam đang cải tổ thị trường, sức hút từ việc xuất khẩu tôm lợi nhuận cao, chủ yếu sang châu Âu và Mỹ, cũng ngày càng hấp dẫn.

Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã kêu gọi nâng xuất khẩu tôm lên 10 tỷ USD cho đến năm 2025, tăng mạnh so với 3 tỷ USD năm ngoái. Trong khi đó, xuất khẩu gạo lại chỉ mang về 2,2 tỷ USD năm ngoái, giảm dần từ năm 2011.

“Việt Nam muốn phát triển kinh tế, tăng lợi nhuận từ xuất khẩu, nhưng cũng không muốn hy sinh an ninh lương thực trong dài hạn”, Tim Gorman - nhà nghiên cứu Đại học Cornell cho biết.

Việc này khiến người nông dân khá khó xử. Tại một số vùng, Chính phủ khuyến khích người dân nửa năm trồng lúa và nửa năm nuôi tôm. Anh nông dân Thach Ngoc Cuong có hai mảnh ruộng ở Sóc Trăng, một chứa nước sạch để trồng lúa và một chứa nước mặn để nuôi tôm. “Tôi sẽ rất vui nếu được nuôi tôm ở ruộng bên kia”, anh nói.