Tính đến đầu năm 2024, tổng diện tích đất lúa của Hà Nội đạt khoảng 97.000 ha. Trong đó, mỗi năm có trên dưới 1.000 ha đất được chuyển đổi sang các loại hình canh tác khác phù hợp hơn với điều kiện thực tế và nhu cầu thị trường.

Theo thống kê từ Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, giai đoạn 2021 - 2024, diện tích đất trồng lúa được chuyển đổi trên địa bàn Thủ đô đã lên tới 3.334 ha. Trong đó, 1.052 ha được chuyển sang trồng cây hàng năm, 1.358 ha sang cây lâu năm và 923 ha chuyển đổi theo mô hình lúa kết hợp nuôi trồng thủy sản.

Riêng năm 2025, Hà Nội đặt mục tiêu tiếp tục chuyển đổi thêm 535 ha đất lúa sang trồng cây hàng năm, 180 ha sang trồng cây lâu năm và 561 ha áp dụng mô hình lúa kết hợp thủy sản.

Mô hình kết hợp giữa trồng trọt trong nhà kính và chăn nuôi giúp sử dụng hiệu quả quỹ đất.

Thực tiễn cho thấy, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa không chỉ giúp nông dân tăng thu nhập, mà còn mở ra các mô hình nông nghiệp xanh, tuần hoàn và thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu.

So với canh tác lúa đơn thuần vốn cho thu nhập trung bình chỉ từ 50 - 60 triệu đồng/ha/năm, thì các mô hình chuyển đổi mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn gấp nhiều lần. Cụ thể: Trồng rau ngắn ngày đạt từ 250 - 300 triệu đồng/ha/năm; Trồng hoa các loại lên tới 450 - 500 triệu đồng/ha/năm; Trồng cây ăn quả theo tiêu chuẩn VietGAP hoặc hữu cơ mang lại 550 - 700 triệu đồng/ha/năm.

Bà Nguyễn Thị Hạnh, nông dân xã Đại Áng (huyện Thanh Trì) chia sẻ: “Gia đình tôi trước đây chỉ cấy lúa, năm nào được mùa thì cũng chỉ đủ ăn. Từ ngày chuyển sang trồng bưởi hữu cơ, thu nhập tăng lên đáng kể, lại không phải lo đầu ra nhờ liên kết với hợp tác xã.”

Theo các chuyên gia, chuyển đổi đất lúa cần được hiểu không đơn thuần là thay đổi loại cây trồng, mà là sự chuyển mình toàn diện về phương thức canh tác, đầu tư hạ tầng, tổ chức lại sản xuất và chuỗi liên kết tiêu thụ. Hà Nội hiện có nhiều mô hình chuyển đổi hiệu quả gắn với liên kết vùng, ứng dụng công nghệ cao và xây dựng thương hiệu sản phẩm. Một số địa phương đi đầu có thể kể đến như Đan Phượng, Thanh Oai, Phúc Thọ, Gia Lâm, thị xã Sơn Tây...

Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cũng đang phối hợp với các quận, huyện để rà soát, cập nhật quy hoạch sử dụng đất phù hợp, ưu tiên phát triển vùng chuyên canh cây ăn quả, rau an toàn, hoa - cây cảnh, nuôi trồng thủy sản và mô hình nông nghiệp sinh thái đô thị. Bên cạnh đó, Thành phố cũng tập trung hỗ trợ hạ tầng thủy lợi, giao thông nội đồng, đào tạo kỹ thuật, khuyến nông và xúc tiến thương mại để người dân yên tâm chuyển đổi và bám trụ với đất.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi đất lúa ở Hà Nội vẫn đối mặt không ít khó khăn, đặc biệt là về thủ tục hành chính, manh mún đất đai và thiếu liên kết thị trường. Nhiều địa phương chưa mạnh dạn chuyển đổi do vướng quy hoạch hoặc chưa có hướng dẫn cụ thể, nhất là ở những vùng ven đô thị.

Thực tế, nhiều diện tích đất chuyển đổi mới chỉ dừng ở quy mô hộ gia đình, manh mún, chưa đủ điều kiện để áp dụng cơ giới hóa hay sản xuất hàng hóa quy mô lớn. Ngoài ra, nông dân vẫn lo ngại về thị trường tiêu thụ và giá cả không ổn định.

Để tháo gỡ điểm nghẽn này, Hà Nội đang đẩy mạnh các chính sách khuyến khích tích tụ ruộng đất, thu hút doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp và thúc đẩy phát triển hệ sinh thái nông nghiệp gắn với công nghệ và logistics.

Chuyển đổi đất lúa cũng là một phần trong chiến lược tái cấu trúc ngành nông nghiệp Thủ đô đến năm 2030, tầm nhìn 2045 theo hướng bền vững, hiệu quả, hiện đại và xanh. Hà Nội đặt mục tiêu giảm dần diện tích trồng lúa thuần, thay vào đó là phát triển các vùng nông nghiệp chuyên canh gắn với du lịch nông nghiệp, đô thị sinh thái, chuỗi nông sản sạch và ứng dụng công nghệ cao.

Trong bối cảnh diện tích đất nông nghiệp ngày càng thu hẹp do đô thị hóa, việc sử dụng hiệu quả quỹ đất còn lại là yêu cầu cấp thiết. Chuyển đổi đất lúa theo hướng giá trị cao và bền vững giúp nâng cao thu nhập cho người dân, bảo vệ môi trường và đảm bảo an ninh lương thực đô thị.